Nietrzymanie moczu – kogo dotyczy i jak wygląda postępowanie?

Objawy nietrzymania moczu obejmują wyciek podczas kaszlu lub aktywności fizycznej, nagłą potrzebę oddania moczu albo trudności związane z przepełnieniem pęcherza. Typ problemu decyduje o postępowaniu: ćwiczeniach, treningu pęcherza, lekach na nietrzymanie moczu, wyrobach chłonnych lub zabiegu [1].

• Problem może pojawić się w różnym wieku, ale częściej dotyczy kobiet i osób starszych oraz pacjentów z otyłością, cukrzycą lub chorobami układu nerwowego [2].
• Wysiłkowe nietrzymanie moczu powoduje wyciek podczas kaszlu, kichania lub wysiłku, a postać nagląca wiąże się z silnym parciem [1].
• Ciąża, poród i menopauza mogą sprzyjać osłabieniu mięśni dna miednicy. U mężczyzn znaczenie mają między innymi choroby prostaty i następstwa jej leczenia [2].
• Pierwszym krokiem jest ustalenie typu dolegliwości na podstawie wywiadu, dzienniczka oddawania moczu, badania moczu i — gdy jest to potrzebne — oceny zalegania moczu [3].
• Ćwiczenia mięśni dna miednicy i trening pęcherza są ważne, a tabletki na nietrzymanie moczu dobiera lekarz do objawów i chorób współistniejących [4].

Więcej materiałów dotyczących prawidłowego funkcjonowania układu moczowego znajdziesz w sekcji zdrowie nerek. Jeżeli wyciekowi towarzyszą pieczenie, ból lub częstomocz, sprawdź również, zapalenie pęcherza ile trwa.

Prawidłowe funkcjonowanie układu moczowego wymaga współpracy nerek, pęcherza moczowego, cewki moczowej, zwieraczy, mięśni dna miednicy oraz układu nerwowego. Ściany pęcherza moczowego umożliwiają gromadzenie moczu, a podczas mikcji mięśnie pęcherza kurczą się, zwieracze i mięśnie dna rozluźniają, a mocz odpływa przez cewkę moczową. Zaburzenie któregoś z tych etapów może powodować trudności z utrzymaniem moczu albo opróżnianiem pęcherza [1].

Najczęstsze postacie problemu to:

• nietrzymanie moczu wysiłkowe — wyciek podczas kaszlu, śmiechu, podnoszenia ciężaru lub wysiłku;
• nietrzymanie moczu z parcia — silnej potrzebie oddania moczu towarzyszy wyciek przed dotarciem do toalety;
• nietrzymanie moczu mieszane — łączy objawy wysiłkowe i naglące;
• nietrzymanie moczu z przepełnienia — pęcherz nie opróżnia się prawidłowo, a nadmiar moczu wycieka;
• nietrzymanie moczu funkcjonalne — ograniczona mobilność, zaburzenia poznawcze lub bariery otoczenia utrudniają dotarcie do toalety [1].

Mięśnie dna podtrzymują narządy miednicy i współuczestniczą w zamykaniu cewki moczowej. Ich skurcz przed kaszlem, kichnięciem lub wysiłkiem pomaga ograniczyć wyciek. Osłabienie mięśni dna miednicy może zmniejszać podparcie szyi pęcherza moczowego i cewki moczowej, dlatego jest częstym elementem wysiłkowej postaci dolegliwości [6].

Do osłabienia mięśni dna miednicy mogą prowadzić ciąże, porody, otyłość i zabiegi w obrębie miednicy. U części osób mięśnie dna miednicy są jednak nadmiernie napięte lub nie rozluźniają się podczas oddawania moczu, dlatego ćwiczenia Kegla nie powinny polegać na przypadkowym zaciskaniu mięśni [6].

Prawidłowo dobrane ćwiczenia mięśni dna miednicy obejmują ocenę skurczu i rozluźnienia, naukę oddechu oraz stopniowe zwiększanie obciążenia. U kobiet z wysiłkowym lub mieszanym nietrzymaniem moczu zaleca się nadzorowany program treningowy trwający co najmniej trzy miesiące [4]. Mięśnie dna można ćwiczyć także u mężczyzn. Fizjoterapeuta urologiczny lub uroginekologiczny pomaga dobrać technikę do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Leczenie nietrzymania moczu dobiera się do mechanizmu objawów, dlatego nie istnieje jedna metoda właściwa dla wszystkich. W wysiłkowej postaci podstawą jest zwykle wzmocnienie mięśni dna miednicy i koordynacja mięśni dna z oddechem. Regularne ćwiczenia Kegla wykonywane prawidłowo mogą przynieść wyraźną poprawę, lecz rezultat wymaga czasu i systematyczności [4].

Przy parciach naglących stosuje się trening pęcherza: planowe oddawanie moczu, wydłużanie odstępów i techniki hamowania parcia. Celem jest poprawa pracy pęcherza i prawidłowe funkcjonowanie, a nie nadmierne ograniczanie płynów. Warto sięgnąć po dzienniczek mikcji, który ułatwia ocenę postępów. Picie zbyt małej ilości wody może sprzyjać zaparciom i zagęszczeniu moczu, natomiast kofeina u części osób nasila częstomocz i parcia [5].

Postępowanie może obejmować redukcję masy ciała, leczenie zaparć, zaprzestanie palenia i terapię przewlekłego kaszlu. Aktywność fizyczna powinna być dopasowana do nasilenia wycieku. Prawidłowe funkcjonowanie układu moczowego wspiera się przez leczenie chorób współistniejących, a nie częste opróżnianie pęcherza na zapas [5].

Leki na nietrzymanie moczu stosuje się głównie przy parciach naglących lub pęcherzu nadreaktywnym, gdy metody zachowawcze nie wystarczają. Dostępne leki, również w postaci tabletek, obejmują między innymi leki antymuskarinowe oraz agonistów receptorów beta-3, które wpływają na pracę pęcherza. Oksybutynina jest lekiem antymuskarinowym, a wybór substancji zależy od wieku, chorób towarzyszących, ryzyka zatrzymania moczu i tolerancji [5].

Leki na nietrzymanie moczu mogą zmniejszać parcia i liczbę epizodów wycieku, lecz nie są właściwe dla każdego typu problemu. Tabletki na nietrzymanie moczu nie zastępują diagnostyki, ponieważ lek na pęcherz nadreaktywny nie leczy wysiłkowej postaci. Przy stosowaniu leków antymuskarinowych mogą występować działania niepożądane, między innymi suchość w ustach, zaparcia, zaburzenia widzenia i pogorszenie funkcji poznawczych. Przed zastosowaniem agonisty beta-3 lekarz uwzględnia ciśnienie tętnicze i choroby sercowo-naczyniowe [5].

Tabletki na nietrzymanie moczu sprzedawane jako suplementy diety bywają opisywane jako preparaty z ekstraktów roślinnych lub mieszanki ekstraktów roślinnych. Sam fakt, że produkt zawiera ekstrakt z pestek dyni lub inne składniki, nie potwierdza jednak skuteczności klinicznej. Aktualne wytyczne wskazują, że dowody dla nutraceutyków, witamin i suplementów w leczeniu pęcherza nadreaktywnego są niewystarczające [7].

Nie ustalono też jednej witaminy, której niedobór byłby typową przyczyną nietrzymania moczu. Witamina D może być oceniana z innych wskazań, ale jej suplementacja nie jest standardowym leczeniem tej dolegliwości. Poszukiwanie sposobu na nietrzymanie moczu bez recepty nie powinno opóźniać badania moczu. Tabletki na nietrzymanie moczu mogą też wchodzić w interakcje z lekami stałymi [7].

Suplementy diety nie są odpowiednikiem leków na nietrzymanie moczu przebadanych w określonych wskazaniach. W przypadku nietrzymania moczu nie istnieje uniwersalny, skuteczny środek, dostępny bez recepty[7].