Owsiki – objawy i leczenie owsicy u dorosłych i dzieci

W pytaniach o owsiki objawy i leczenie warto rozdzielić trzy kwestie: rozpoznanie zakażenia, leczenie farmakologiczne oraz działania ograniczające ponowne połknięcie jaj pasożyta. Sam lek nie usuwa jaj owsików obecnych w otoczeniu, dlatego w leczeniu owsików znaczenie ma również konsekwentne przestrzeganie zasad higieny [3]. Nieleczona owsica u dorosłych i dzieci zwykle nie prowadzi do ciężkich następstw, ale utrzymujące się zakażenie może powodować uporczywy świąd, problemy ze snem i uszkodzenia skóry od drapania; rzadziej dochodzi do powikłań w obrębie żeńskich narządów płciowych [1].

• Owsik ludzki jest niewielkim nicieniem pasożytującym w przewodzie pokarmowym człowieka; dorosłe osobniki bytują głównie w końcowej części jelita cienkiego i jelicie grubym [5].
• Do zakażenia dochodzi przede wszystkim drogą pokarmową po połknięciu jaj owsika przeniesionych na rękach lub przedmiotach codziennego użytku. Jaja owsików mogą przetrwać na powierzchniach przez około 2–3 tygodnie [1].
• Najczęstsze objawy owsików to nocny świąd w okolicy odbytu, niespokojny sen i rozdrażnienie. Część zakażeń może przebiegać bezobjawowo; bóle brzucha są możliwe, ale nieswoiste [1].
• Rozpoznanie owsicy opiera się przede wszystkim na teście taśmy celofanowej pobieranym rano przed myciem, wypróżnieniem i ubraniem się. Dla zwiększenia czułości zaleca się pobranie materiału przez trzy kolejne poranki [2].
• Leczenie owsików obejmuje leki przeciwpasożytnicze i higienę. Standardowe schematy wykorzystują dwie dawki leku, a drugą podaje się po 2 tygodniach, ponieważ preparaty zabijają robaki, ale nie jaja owsików [3].
• Mycie rąk, krótkie paznokcie, poranny prysznic, codzienna zmiana bielizny oraz częste pranie pościeli i ręczników pomagają ograniczyć reinfekcję [4].

Więcej materiałów dotyczących profilaktyki, objawów i chorób wieku dziecięcego znajdziesz w dziale informacje o zdrowiu dziecka.

• informacje o zdrowiu dziecka
• Jak rozpoznać u dziecka odrę?

Owsica jest chorobą pasożytniczą wywołaną przez Enterobius vermicularis, czyli owsika ludzkiego. To niewielkie, białe nicienie. Dorosłe samice mają zwykle kilka do kilkunastu milimetrów długości i mogą przypominać cienkie białe nitki, dlatego niekiedy są widoczne gołym okiem w okolicy odbytu, na bieliźnie lub pościeli [5]. Jaja owsików są natomiast mikroskopijne i niewidoczne gołym okiem.

Po połknięciu jaj larwy wykluwają się w jelicie cienkim, a dorosłe owsiki zasiedlają przede wszystkim okolicę kątnicy i sąsiednie odcinki jelita grubego. Nocą ciężarne samice owsików przemieszczają się na skórę wokół odbytu w celu złożenia jaj. To właśnie ich ruch oraz substancja otaczająca jaja wywołują charakterystyczny świąd okolicy odbytu [5].

Choroby pasożytnicze nie są jednorodną grupą: ta choroba pasożytnicza szerzy się inaczej niż wiele innych zakażeń przewodu pokarmowego i wymaga swoistej diagnostyki. W owsicy szczególnie ważne jest to, że człowiek zakaża się jajami pochodzącymi od człowieka. Zwierzęta domowe nie są źródłem zakażenia owsikiem ludzkim i nie trzeba ich odrobaczać na owsiki z powodu zachorowania członka rodziny [4].

Do zakażenia owsikami dochodzi po połknięciu dojrzałych jaj pasożyta. Jaja złożone w okolicy odbytu stają się zakaźne w ciągu kilku godzin. Drapanie okolic odbytu powoduje, że mogą znaleźć się pod paznokciami, a następnie trafić do jamy ustnej. Taki mechanizm prowadzi do autoinwazji, czyli ponownego zakażenia tej samej osoby [1].

Jaja owsików mogą zostać przeniesione na pościel i ręczniki, ubrania, zabawki, klamki, powierzchnie w łazience i inne przedmioty codziennego użytku. Gdy inna osoba dotknie skażonej powierzchni, a potem ust lub jedzenia, również może się zarazić. Rzadziej drobne jaja mogą unosić się w powietrzu podczas poruszania skażoną pościelą; po wdychaniu mogą zostać połknięte [1]. Dlatego nie zaleca się energicznego strzepywania pościeli i ubrań osoby zakażonej.

W rodzinach i placówkach, w których przebywają dzieci w wieku przedszkolnym lub dzieci w wieku szkolnym, zakażenie może łatwo przechodzić między osobami. Szczególne znaczenie ma dokładne mycie rąk po skorzystaniu z toalety, zmianie pieluchy i przed jedzeniem. Regularne mycie rąk zmniejsza ryzyko przenoszenia jaj na żywność i do ust [4].

Owsiki u dzieci występują często, zwłaszcza w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. W przypadku dzieci uwagę rodziców zwykle zwraca nocny świąd okolicy odbytu, częste wybudzenia, wiercenie się i rozdrażnienie. Dziecko może drapać okolice odbytu przez sen lub rano zgłaszać silne swędzenie. Jeśli sen jest wielokrotnie przerywany, w ciągu dnia może pojawić się zmęczenie i trudność z koncentracją [1].

Bóle brzucha mogą towarzyszyć zakażeniu, ale nawracający lub silny ból brzucha wymaga szerszej oceny, ponieważ nie jest swoisty dla owsicy. Podobnie zgrzytanie zębami czy bladość skóry bywają potocznie łączone z pasożytami, ale nie należą do charakterystycznych objawów owsicy i nie powinny być podstawą rozpoznania.

U dorosłych owsiki mogą dawać dokładnie ten sam typ dolegliwości: świąd okolicy odbytu, szczególnie w nocy, zaburzenia snu, podrażnienie skóry i sporadyczne bóle brzucha. U dorosłych zakażenie także może przebiegać bezobjawowo, dlatego bywa wykrywane dopiero wtedy, gdy zachoruje dziecko lub inny członek rodziny [1].

Objawy owsików u dorosłych nie są na tyle swoiste, aby każdą dolegliwość w okolicy odbytu uznać za owsicę. Przewlekły świąd może mieć również inne przyczyny dermatologiczne, proktologiczne lub infekcyjne. Jeśli nie ma typowego obrazu albo dolegliwości utrzymują się mimo prawidłowego leczenia, potrzebna jest ponowna diagnostyka owsicy lub ocena innej przyczyny.

Diagnostyka owsicy różni się od diagnostyki wielu innych chorób pasożytniczych. Najczęściej wykorzystuje się test taśmy celofanowej. Przezroczystą taśmę przykłada się lepką stroną do fałdów skóry w okolicy odbytu rano, najlepiej bezpośrednio po przebudzeniu, przed myciem, skorzystaniem z toalety i ubraniem się. Materiał jest następnie oceniany pod mikroskopem w kierunku jaj owsika [2].

Ponieważ jaja nie muszą być obecne na skórze każdego ranka, CDC zaleca wykonanie testu przez trzy kolejne poranki. Takie kilkukrotne powtórzenie zwiększa szansę potwierdzenia zakażenia [2]. Obecność owsików można czasem stwierdzić również przez zobaczenie dorosłych, białych robaków w okolicy odbytu 2–3 godziny po zaśnięciu, na bieliźnie lub pościeli [2].

Badanie kału nie jest podstawowym testem w diagnostyce owsicy. Jaja owsików są składane głównie na skórze w okolicy odbytu, dlatego próbka stolca zwykle zawiera ich zbyt mało, aby metoda była wystarczająco czuła. CDC wskazuje, że rutynowe badanie kału, moczu czy wymazów z innych miejsc na ogół nie jest zalecane do rozpoznawania owsicy [3].

Jeśli lekarz podejrzewa inną chorobę pasożytniczą przewodu pokarmowego, badanie kału może mieć znaczenie, ale jest to już inna sytuacja diagnostyczna. W przypadku typowego podejrzenia owsicy metoda ta nie zastępuje testu taśmy.

Objawy i leczenie należy też rozpatrywać z uwzględnieniem ryzyka ponownego zakażenia w domu. Leczenie owsicy obejmuje leczenie farmakologiczne oraz równoległe przestrzeganie zasad higieny, które ma ograniczyć ponowne zakażenie [3].

W leczeniu owsicy stosuje się leki przeciwpasożytnicze, m.in. mebendazol, pyrantel lub albendazol. Dobór preparatu zależy od wieku, masy ciała, przeciwwskazań, ciąży, karmienia piersią i dostępności konkretnego produktu. Schemat leczenia powinien być zgodny z charakterystyką produktu oraz zaleceniem lekarza lub farmaceuty [3].

Przy nawrocie objawów po Vermoxie podaj lekarzowi wiek pacjenta i przebieg poprzedniej kuracji; potrzebne jest również omówienie ryzyka ponownego zarażenia w domu.

W typowych schematach leczenie owsików obejmuje dwie dawki, przy czym drugą podaje się po 2 tygodniach. Powód jest praktyczny: leki działają na robaki, ale nie niszczą jaj. Po 2 tygodniach druga dawka ma zadziałać na pasożyty, które wykluły się z jaj po pierwszym podaniu [3]. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent powinien samodzielnie wybierać preparat lub dawkę.

W gospodarstwie domowym łatwo dochodzi do zakażenia kolejnej osoby i ponownej autoinwazji. CDC zaleca jednoczesne leczenie osoby zakażonej, jej opiekunów i domowników z zastosowaniem tego samego dwudawkowego schematu, o ile nie ma indywidualnych przeciwwskazań [1]. Szczególnej konsultacji wymagają małe dzieci, zwłaszcza poniżej 2. roku życia, oraz kobiety w ciąży [3].

Domowe sposoby powinny oznaczać przede wszystkim działania higieniczne, a nie zastępowanie terapii niesprawdzonymi metodami. Pestki dyni, czosnek, piołun, suplementy diety czy określony jadłospis nie powinny zastępować leczenia farmakologicznego, gdy jest ono wskazane. Dieta bogata w warzywa, owoce i pełnoziarniste produkty zbożowe może być elementem prawidłowego żywienia, ale nie eliminuje jaj owsików z otoczenia.

Jeżeli leku nie można zastosować, np. z powodu szczególnej sytuacji klinicznej, lekarz lub farmaceuta może omówić postępowanie oparte na rygorystycznej higienie. NHS wskazuje, że metody higieniczne stosowane konsekwentnie przez 6 tygodni mogą być alternatywą, gdy farmakoterapia nie jest możliwa [6].

Skuteczne ograniczenie nawrotów wymaga przerwania drogi „okolica odbytu – dłonie – usta”. Najważniejsze jest mycie rąk wodą z mydłem: po skorzystaniu z toalety, po zmianie pieluchy, po kontakcie z rzeczami osoby zakażonej oraz przed przygotowywaniem i jedzeniem posiłków. Dokładne mycie rąk powinno obejmować również przestrzeń pod paznokciami [4].

W praktyce warto wdrożyć kilka podstawowych zasad higieny:

• rano wziąć prysznic i dokładnie umyć okolice odbytu, aby usunąć jaja złożone w nocy;
• utrzymywać krótkie paznokcie, nie obgryzać ich i unikać drapania okolicy odbytu;
• stosować codzienną zmianę bielizny, a nocną bieliznę lub piżamę regularnie prać;
• często zmieniać pościel i ręczniki, nie strzepywać ich przed praniem;
• prać tekstylia w gorącej wodzie lub wysokiej temperaturze odpowiedniej dla tkaniny i dokładnie je wysuszyć;
• regularnie odkurzać oraz przecierać powierzchnie wilgotną ściereczką zamiast wzbijania kurzu;
• nie dzielić ręczników i przyborów higienicznych między domownikami [4].

CDC zaleca, aby domownicy przestrzegali tych działań przez 2 tygodnie po ostatniej dawce leku, ponieważ jaja owsików mogą utrzymywać się w środowisku, a ponowne zakażenia są częste [4]. W przypadku dzieci kluczowa jest edukacja: mycie rąk po skorzystaniu z toalety i przed jedzeniem powinno być stałym nawykiem, nie tylko działaniem na czas terapii.

Nie ma potrzeby prowadzenia agresywnej, wielokrotnej dezynfekcji całego mieszkania. Ważniejsze są regularne mycie, pranie i ograniczenie przenoszenia jaj na rękach. Częste pranie pościeli i codzienna zmiana bielizny pomagają zmniejszyć ilość jaj w najbliższym otoczeniu chorego.

Owsica u dzieci i dorosłych ma dużą skłonność do nawrotów przede wszystkim z powodu ponownego kontaktu z jajami. Jaja owsików pozostają w otoczeniu zakaźne przez około 2–3 tygodnie, a część domowników może przebiegać bezobjawowo. Jeśli tylko jedna osoba przyjmie lek, ale pozostali zakażeni nie zostaną objęci postępowaniem, łatwo dochodzi do ponownego przeniesienia jaj na ręce, tekstylia i powierzchnie [1].

Dlatego objawy i leczenie owsicy warto analizować w kontekście całego gospodarstwa domowego. Nawrót świądu po kilku dniach lub tygodniach nie musi oznaczać, że lek nie zadziałał. Może wynikać z autoinwazji, pominięcia drugiej dawki, kontaktu z jajami w otoczeniu albo ponownego zakażenia od innej osoby. W takiej sytuacji szczególne znaczenie mają mycie rąk, poranna toaleta okolicy odbytu i konsekwentne przestrzeganie zasad higieny [4]. Jeśli mimo prawidłowego postępowania dolegliwości wciąż wracają, warto potwierdzić rozpoznanie zamiast wielokrotnie leczyć się samodzielnie.