Profilaktyka choroby Alzheimera – czy można zmniejszyć ryzyko?

• Choroba Alzheimera nie jest nieuchronnym skutkiem starzenia, choć wiek pozostaje najważniejszym czynnikiem ryzyka.
• Zdrowy styl życia nie daje pełnej ochrony, ale może zmniejszać prawdopodobieństwo otępienia lub opóźniać jego wystąpienie.
• Szczególnie ważne są: ruch, niepalenie, ograniczenie alkoholu, kontrola nadciśnienia tętniczego, cukrzycy i wysokiego poziomu cholesterolu, zdrowa dieta, korekcja niedosłuchu i wad wzroku oraz aktywność społeczna.
• Suplementy witaminowe, omega-3 i preparaty na pamięć nie powinny być stosowane jako profilaktyka choroby Alzheimera bez rozpoznanego niedoboru i wskazań medycznych [1].
• Pierwsze objawy choroby Alzheimera mogą obejmować zapominanie niedawnych wydarzeń, powtarzanie pytań, gubienie przedmiotów, zapominanie słów i dezorientację w dobrze znanym otoczeniu [2].

Inne choroby neurodegeneracyjne mogą dawać odmienny obraz kliniczny — przykładem jest choroba Parkinsona. Szersze omówienie dolegliwości takich jak zaburzenia pamięci, mowy czy ruchu znajduje się w dziale objawy neurologiczne.

• objawy neurologiczne
• Jak wzmocnić kości? Dieta, ruch i bezpieczna suplementacja

Choroba Alzheimera jest najczęstszą przyczyną otępienia. W przebiegu choroby dochodzi do stopniowej utraty komórek nerwowych i połączeń między nimi. W mózgu obserwuje się między innymi odkładanie β amyloidu oraz nieprawidłowe zmiany białka tau. Proces początkowo obejmuje obszary ważne dla pamięci, a następnie wpływa na język, rozumowanie, orientację i zachowanie [3]. Choroba Alzheimera prowadzi zatem nie tylko do zaników pamięci, lecz także do pogorszenia innych procesów poznawczych.

Historia choroby Alzheimera wiąże się z Aloisem Alzheimerem, który po raz pierwszy przedstawił opis przypadku Auguste Deter i zmian patologicznych jej mózgu w 1906 roku [7]. Ten etap historii badań nad Alzheimer's disease zapoczątkował rozwój współczesnej neuropatologii otępień.

Choroby otępienne nie są tym samym co zwykłe roztargnienie. Wiek 65–69 lat nie stanowi granicy, po której otępienie staje się nieuniknione, choć ryzyko rośnie z każdym kolejnym rokiem życia. Choroba Alzheimera występuje częściej powyżej 65 roku życia, ale wczesna postać choroby może rozpocząć się przed 65. rokiem życia. WHO wskazuje, że otępienie o młodym początku odpowiada za do 9% przypadków [2]. Objawy u młodych osób bywają wiązane ze stresem lub depresją, dlatego utrwalone pogorszenie funkcji poznawczych również w młodym wieku wymaga oceny.

Nie można zagwarantować, że choroba Alzheimera nie wystąpi. Można natomiast wpływać na część czynników związanych z rozwojem choroby. Aktualne wytyczne WHO i raport Komisji The Lancet wskazują, że znaczna część ryzyka otępienia wiąże się z czynnikami modyfikowalnymi [1]. Nie oznacza to, że osoby chore same spowodowały chorobę. Charakter choroby jest wieloczynnikowy: znaczenie mają wiek, czynniki genetyczne, stan naczyń, środowisko oraz elementy stylu życia.

Profilaktyka choroby Alzheimera powinna zaczynać się przed pojawieniem objawów, lecz nadal ma sens po 65 roku życia. Wspiera zdrowie sercowo-naczyniowe, sprawność i samodzielność starszych osób. Niektórych uwarunkowań nie da się zmienić, inne można modyfikować w mniejszym stopniu lub stopniowo.

Leczenie niedosłuchu i korekcja zaburzeń wzroku pomagają utrzymać kontakt z otoczeniem. Rozmowy, wolontariat, czytanie, gry planszowe, nauka języka lub gra na instrumentach muzycznych stymulują procesy poznawcze. Nie ma jednak jednej gry, która samodzielnie zapobiega chorobie Alzheimera. Analiza prac naukowych wskazuje, że wyższe wykształcenie wiąże się z większą rezerwą poznawczą, lecz przyswajanie nowej wiedzy pozostaje wartościowe na każdym etapie życia [6].

Najkorzystniejsze jest łączenie ruchu, kontaktów z innymi ludźmi i zadań umysłowych. Spacer z bliską osobą, zajęcia taneczne albo wspólne gry planszowe angażują jednocześnie ciało, uwagę i życie społeczne.

Przewlekłe zaburzenia snu, urazy głowy oraz zanieczyszczenie powietrza należą do czynników uwzględnianych w ocenie ryzyka otępienia [2]. Warto diagnozować uporczywą bezsenność lub podejrzenie bezdechu sennego, stosować ochronę głowy przy ryzyku urazu i ograniczać ekspozycję na dym tytoniowy. Profilaktyka choroby Alzheimera ma charakter długofalowy, a nie jednorazowy.

WHO nie zaleca przyjmowania witamin B i E, kwasów omega-3 ani preparatów wielowitaminowych w celu zmniejszenia ryzyka otępienia, jeżeli nie stwierdzono niedoboru [1]. Suplement można zastosować przy konkretnym wskazaniu, ale nie zastępuje diagnostyki ani leczenia czynników ryzyka.

Nie należy traktować alkoholu jako ochrony przed chorobą. Obecne leczenie choroby Alzheimera i decyzje o lekach wymagają indywidualnej oceny specjalisty; profilaktyka choroby Alzheimera nie cofa zmian już obecnych w mózgu [2].

Początki choroby Alzheimera mogą być dyskretne. Typowe pierwsze objawy dotyczą pamięci krótkotrwałej: chory zapomina niedawnych wydarzeń, wielokrotnie zadaje to samo pytanie albo ma trudności z przyswajaniem nowych informacji. Następnie pojawiają się problemy z orientacją, planowaniem, zapominanie słów, trudności językowe i obniżona zdolność oceny sytuacji. Brak dbałości o higienę lub finanse może wskazywać na utratę samodzielności, ale nie jest objawem swoistym [2].

Objawy choroby Alzheimera bywają mylone z naturalnym starzeniem. Różnicę stanowi wpływ na funkcjonowanie: osoba może mieć trudności w wykonywaniu rachunków, gotowaniu lub odnajdywaniu drogi w znanych miejscach. Wczesne objawy Alzheimera nie powinny być rozpoznawane na podstawie testu domowego.

Rozpoznanie choroby Alzheimera ustala się na podstawie wywiadu, badania fizykalnego i neurologicznego, oceny funkcji poznawczych oraz informacji od bliskich. Badania neuropsychologiczne pomagają określić profil deficytów, a oceny opiekuna pokazują wpływ zmian na codzienne czynności. Lekarz może zlecić badania krwi, a badanie neuroobrazowe — rezonans magnetyczny lub tomografię komputerową — pomaga wykluczyć inne przyczyny [4]. Wytyczne NICE z Wielkiej Brytanii podkreślają rolę obrazowania strukturalnego w diagnostyce różnicowej, a nie jako samodzielnej podstawy ostatecznej diagnozy [5].

W wybranych sytuacjach mogą zostać użyte biomarkery β amyloidu i białka tau w płynie mózgowo-rdzeniowym, PET lub odpowiednio zwalidowane testy krwi. Wyniki mogą stanowić element oceny, lecz pojedynczy test nie zastępuje całościowego rozpoznania w czasie badania [4].