Hipokaliemia – zbyt niski poziom potasu we krwi

Interpretacja wyniku wymaga uwzględnienia objawów, tempa spadku, chorób współistniejących i stosowanych leków. Leczenie hipokaliemii wymaga ustalenia jej przyczyny, oceny ryzyka zaburzeń rytmu serca oraz dobrania sposobu uzupełniania niedoboru przez lekarza. Samodzielna suplementacja może być niebezpieczna, szczególnie przy chorobach nerek i serca, zaburzeniach rytmu oraz lekach ograniczających wydalanie potasu [4].

• Niedobór potasu rozpoznaje się, gdy stężenie potasu we krwi spada poniżej 3,5 mmol/l; zakres referencyjny może nieznacznie różnić się między laboratoriami [1,5].
• Nadmierna utrata potasu częściej odpowiada za nieprawidłowy wynik niż sama niedostateczna podaż. Typowe przyczyny to wymioty, biegunka, nadużywanie środków przeczyszczających i leki moczopędne [2].
• Objawy niedoboru potasu obejmują między innymi ogólne osłabienie, osłabienie mięśni, kurcze mięśni, zaparcia i kołatanie serca. Ich brak nie wyklucza zaburzenia [2].
• Diagnostyka może obejmować powtórne oznaczenie stężenia, EKG, ocenę magnezu i innych elektrolitów oraz badanie potasu z moczem [1].
• Leczenie niedoboru potasu powinno być prowadzone medycznie. Ciężka hipokaliemia, zwłaszcza z objawami lub zmianami w EKG, może wymagać dożylnego podania potasu w warunkach szpitalnych [1].

Zaburzenia elektrolitowe mogą towarzyszyć chorobom endokrynologicznym, dlatego szerszy kontekst opisuje dział tarczyca i hormony.

• tarczyca i hormony

Potas znajduje się głównie we wnętrzu komórek, dlatego stężenie we krwi odzwierciedla tylko niewielką część całkowitej ilości potasu w organizmie. Różnica stężeń po obu stronach błony komórkowej ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego działania układu nerwowego, przewodzenia impulsów nerwowych i skurczu mięśni [4].

Łagodna hipokaliemia, czyli niewielki niedobór potasu, może przebiegać bezobjawowo. Ryzyko zależy również od szybkości spadku, niedoboru magnezu, chorób serca oraz leków wpływających na przewodzenie elektryczne [1,2]. Stężenie 2,5 mmol/l lub niższe, zmiany w EKG albo objawy nerwowo-mięśniowe są cechami wymagającymi pilnego leczenia [1].

Niedobór potasu ma kilka głównych przyczyn i może wynikać z nadmiernej utraty potasu, niedostatecznej podaży, zwiększonego przechodzenia pierwiastka do komórek albo połączenia kilku czynników. Ustalenie mechanizmu ma kluczową rolę, ponieważ samo uzupełnienie wyniku bez leczenia przyczyny sprzyja jego nawrotom.

Niedostateczna podaż potasu sama rzadko wywołuje hipokaliemię, ponieważ zdrowe nerki ograniczają jego wydalanie. Może jednak mieć znaczenie w przypadku osób przewlekle niedożywionych, przy jadłowstręcie psychicznym, chorobach wyniszczających lub bardzo restrykcyjnym codziennym jadłospisie, zwłaszcza gdy jednocześnie występują biegunka, wymioty albo leczenie diuretykami [2].

Niedobór potasu może też wynikać z przemieszczenia pierwiastka do wnętrza komórek bez rzeczywistego zmniejszenia całkowitych zasobów. Może do niego dojść po podaniu insuliny, podczas leczenia kwasicy ketonowej, po zastosowaniu beta-2-mimetyków albo w zasadowicy. Taka sytuacja wymaga ostrożnego leczenia niedoboru, ponieważ po ustąpieniu przesunięcia może dojść do nadmiernego wzrostu stężenia potasu [2].

Choroby tarczycy nie należą do najczęstszych przyczyn hipokaliemii. Rzadkim, ale ważnym powiązaniem z nadczynnością tarczycy jest tyreotoksyczne porażenie okresowe. Niedobór potasu w tym zaburzeniu powoduje nagłe napady osłabienia lub porażenia mięśni wskutek przesunięcia pierwiastka do komórek; nie oznacza to zwykle utraty dużej ilości potasu z organizmu [7]. Nagłe osłabienie kończyn przy objawach nadczynności tarczycy wymaga pilnej oceny medycznej.

Niedobór potasu może dawać objawy o różnym nasileniu. Nasilenie objawów hipokaliemii zależy od głębokości zaburzenia, szybkości jego rozwoju i stanu pacjenta. Objawy zwykle pojawiają się częściej przy głębszym lub gwałtownym spadku, ale nie istnieje jeden próg, poniżej którego wystąpią u każdej osoby [1].

Do możliwych objawów niedoboru potasu należą:

• zmęczenie i ogólne osłabienie;
• osłabienie mięśni, bolesne skurcze lub kurcze mięśni;
• mrowienie i drętwienie kończyn [6];
• kołatanie serca, zasłabnięcie lub uczucie nierównej pracy serca;
• zaparcia, nudności, wzdęcie brzucha i spowolnienie pracy jelit;
• wzmożone pragnienie i oddawanie dużej ilości moczu [2].

Ciężka hipokaliemia może prowadzić do porażenia mięśni, w tym mięśni oddechowych, niedrożności porażennej jelit oraz groźnych zaburzeń rytmu serca. W EKG mogą pojawiać się między innymi spłaszczenie załamka T, obniżenie odcinka ST, załamek U i pozorne wydłużenie odstępu QT, ale zapis EKG nie zawsze odpowiada dokładnie stężeniu potasu [1,2].

Niedobór potasu potwierdza oznaczenie stężenia potasu w surowicy krwi, które jest podstawowym badaniem. Przy nieoczekiwanym wyniku lekarz może zlecić powtórzenie badania w celu wykluczenia błędu przedanalitycznego lub hipokaliemii rzekomej [1]. W diagnostyce hipokaliemii liczy się dokładna analiza objawów, czasu ich wystąpienia, ciśnienia tętniczego, chorób współistniejących, jadłospisu oraz wszystkich leków i suplementów.

Dalsze badania laboratoryjne mogą obejmować magnez, sód, chlorki, kreatyninę, glukozę i parametry równowagi kwasowo-zasadowej. Oznaczenie potasu z moczem pomaga ocenić, czy strata zachodzi przez nerki, czy raczej przez przewód pokarmowy. Przy kołataniu serca, omdleniu, wyraźnym osłabieniu, chorobach serca lub znacznym obniżeniu wyniku wykonuje się EKG [1,2]. Jeśli obraz wskazuje na zaburzenia hormonalne, lekarz może rozszerzyć diagnostykę o reninę, aldosteron lub hormony tarczycy.

Leczenie hipokaliemii polega na bezpiecznym uzupełnianiu potasu i równoczesnym usunięciu przyczyny. Leczenie niedoboru musi uwzględniać ryzyko zbyt szybkiego wzrostu stężenia. Sposób leczenia niedoboru potasu zależy od stężenia, objawów, zmian w EKG, funkcji nerek, możliwości przyjmowania preparatu doustnie i trwających strat [1,5]. Nie ma jednej dawki właściwej dla wszystkich pacjentów.

Łagodny niedobór potasu lekarz może leczyć doustnie, uzupełniając postępowanie korektą codziennego jadłospisu. Dieta bogata w ziemniaki, pomidory, rośliny strączkowe, warzywa liściaste, owoce, mleko, orzechy i nasiona może wspierać utrzymanie prawidłowego poziomu. Nie zawsze jednak wystarcza do leczenia niedoboru, zwłaszcza gdy nadal trwa utrata przez nerki albo przewód pokarmowy [1,4].

W przypadku ciężkiej hipokaliemii, objawów neurologicznych, zaburzeń rytmu serca, zmian w EKG lub braku możliwości leczenia doustnego może być konieczne dożylne podanie potasu w warunkach szpitalnych, z kontrolą stężenia i pracy serca [1,5]. Leczenie niedoboru może obejmować również wyrównanie magnezu, ponieważ jego niedobór nasila utratę potasu z moczem i utrudnia normalizację wyniku [2].

Suplementacja potasu bez oceny lekarskiej jest ryzykowna. Choroby nerek i leki zmniejszające wydalanie potasu — między innymi inhibitory ACE, sartany oraz diuretyki oszczędzające potas — mogą sprzyjać hiperkaliemii. Nadmiar potasu także może powodować groźne zaburzenia rytmu serca [4].

W przypadku wystąpienia objawów hipokaliemii, takich jak kołatanie serca z zawrotami głowy lub omdleniem, ból w klatce piersiowej, duszność, narastające osłabienie, nagłe trudności w poruszaniu kończynami, porażenie, splątanie albo nasilone wymioty i biegunka z odwodnieniem, potrzebna jest pilna ocena medyczna. Szybkiej pomocy wymagają też osoby z chorobami serca, przyjmujące digoksynę lub leki wydłużające QT, jeżeli wynik potwierdza niedobór potasu [1,2].

Nie należy próbować szybko podnieść poziomu potasu samodzielnie dużą ilością suplementów lub zamienników soli. W takim przypadku nie można przewidzieć tempa wzrostu stężenia ani ryzyka interakcji z lekami i uszkodzeniem nerek [4].