Ból jajników po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych – przyczyny i objawy alarmowe

Złożona antykoncepcja hormonalna działa przede wszystkim przez hamowanie owulacji. Po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych efekt ten ustępuje. FSRH wskazuje, że większość kobiet owuluje w ciągu około miesiąca od zakończenia złożonych tabletek, a wcześniejsze stosowanie antykoncepcji hormonalnej nie wiąże się z długotrwałym obniżeniem płodności [2]. Owulacja może więc wrócić już w pierwszym cyklu po odstawieniu [2]. WHO również podkreśla, że po odstawieniu tabletek płodność wraca szybko [6]. U większości kobiet cykl stabilizuje się w ciągu 2-3 miesięcy.

Po odstawieniu antykoncepcji hormonalnej nie występuje całkowity brak hormonów – organizm nadal wytwarza własne hormony, kończy się natomiast podaż tych, które pochodziły z preparatu. Wraz z tym wraca własna regulacja hormonalna osi rozrodczej i naturalny cykl [2]. Reakcja organizmu jest indywidualna. W pierwszych tygodniach po odstawieniu tabletek każdy organizm reaguje inaczej, a organizm potrzebuje czasu na powrót do własnego rytmu cyklu. Nie oznacza to konieczności oczyszczania organizmu [2].

Kobiety rezygnują ze stosowania antykoncepcji z różnych powodów. Skutki uboczne mogą być jednym z nich; inne to chęć zajścia w ciążę lub chcą wybrać inną metodę. Nagłe odstawienie tabletek antykoncepcyjnych nie wymaga stopniowego zmniejszania dawki, ale moment zakończenia ma znaczenie dla ochrony przed ciążą i terminu krwawienia. Jeśli pacjentka nie planuje ciąży, odstawienie wymaga od razu innej skutecznej metody, ponieważ ochrona tabletek ustaje po przerwaniu stosowania [9]. Jeśli potrzebne są inne metody antykoncepcji, warto ustalić sposób zmiany preparatu z lekarzem [6].

• Jakie mogą być skutki uboczne tabletek antykoncepcyjnych?
• recepta online

Po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych może wrócić naturalna owulacja, wcześniej hamowana przez niektóre schematy antykoncepcji hormonalnej. U części kobiet jajeczkowaniu towarzyszy ból owulacyjny, czyli mittelschmerz. Zwykle jest jednostronny, tępy lub kłujący i może trwać kilka godzin; NHS podaje zakres od kilku minut do 1–2 dni [3]. Taki krótki czas trwania może pasować do bólu okołoowulacyjnego, ale nie potwierdza przyczyny.

Ból owulacyjny może być fizjologicznym objawem po odstawieniu tabletek. Normalna reakcja organizmu na powrót owulacji nie powinna być automatycznie rozpoznawana przy silnym lub narastającym bólu. Gdy dolegliwości są bardzo silne, utrzymują się dłuższy czas lub nawracają, warto zgłosić się do lekarza [3].

Brak miesiączki po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych ma różne przyczyny. Jedną z pierwszych rzeczy do wykluczenia jest ciąża, ponieważ do zajścia w ciążę może dojść już w pierwszym cyklu po odstawieniu tabletek [2]. Po zakończeniu standardowego blistra złożonych tabletek pierwsze krwawienie może być krwawieniem z odstawienia, a nie miesiączką po naturalnej owulacji [10]. Test ciążowy jest najbardziej wiarygodny od pierwszego dnia niewystępującej miesiączki; gdy nie wiadomo, kiedy ma się pojawić kolejny okres, można wykonać go co najmniej 21 dni po ostatnim stosunku bez skutecznego zabezpieczenia [4].

Nie każda kobieta po odstawieniu antykoncepcji hormonalnej od razu ma regularny cykl miesiączkowy. Pierwsza naturalna miesiączka może wrócić do wcześniejszego wzorca i być bardziej obfita lub bolesna, zwłaszcza jeśli takie miesiączki występowały przed antykoncepcją; złożone tabletki mogą zmniejszać krwawienie i ból miesiączkowy [2]. Jeśli test jest ujemny, a miesiączka nadal nie wraca albo występują dodatkowe objawy, warto skonsultować przyczynę z lekarzem.

To, jakie badania warto zrobić, zależy od charakteru bólu, czasu od odstawienia tabletek, czasu stosowania antykoncepcji, możliwości ciąży, krwawień, gorączki, objawów ze strony układu moczowego i wcześniejszego sposobu stosowania tabletek antykoncepcyjnych. Lekarz może rozważyć test ciążowy, badanie ginekologiczne oraz USG, szczególnie przy podejrzeniu torbieli lub innej przyczyny w obrębie miednicy [5]. Przy objawach infekcji mogą być potrzebne badania w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową [7]. Badania hormonalne nie są automatycznie potrzebne każdej osobie po odstawieniu tabletek, a wyniki badań zawsze wymagają interpretacji w kontekście objawów.

Jeżeli ból jest łagodny, krótkotrwały i odpowiada czasowo owulacji, pomocne może być ciepło na podbrzusze oraz doraźny lek przeciwbólowy zgodnie z ulotką i przeciwwskazaniami. NHS wymienia paracetamol lub ibuprofen jako możliwe postępowanie przy łagodnym bólu owulacyjnym [3]. Jeśli ciąża jest możliwa, dobór leku warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą. Warto pamiętać, że silny, narastający albo nawracający ból nie powinien być długo maskowany bez diagnostyki.

Planowanie ciąży po odstawieniu tabletek nie wymaga wielomiesięcznej przerwy. Warto pamiętać, że po odstawieniu antykoncepcji hormonalnej ochrona przed ciążą może szybko zaniknąć. Po zakończeniu złożonej antykoncepcji hormonalnej płodność może wrócić szybko [2]. Jeśli chęć zajścia w ciążę jest powodem odstawienia antykoncepcji hormonalnej, warto rozpocząć przygotowanie przed planowanym zajściem w ciążę.

Kwas foliowy można rozpocząć jeszcze przed odstawieniem tabletek [2]. Polskie materiały edukacyjne Agencji Badań Medycznych, odwołujące się do zaleceń PTGiP, wskazują, że kwas foliowy oraz witamina D należą do składników istotnych w okresie planowania ciąży, przy czym suplementacja powinna być dobierana indywidualnie [8].

Więcej o płodności i możliwości zajścia w ciążę po antykoncepcji przeczytasz w artykule Tabletki antykoncepcyjne a zajście w ciążę.

Po odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych należy skontaktować się pilnie z lekarzem lub zgłosić po pomoc doraźną, gdy pojawia się nagły, silny lub szybko narastający ból podbrzusza, zwłaszcza z nudnościami lub wymiotami [5]. Pilnej oceny wymaga także ból przy dodatnim teście lub podejrzeniu ciąży, szczególnie z krwawieniem, osłabieniem, zawrotami głowy albo omdleniem [1].

Warto zgłosić się do lekarza również wtedy, gdy ból utrzymuje się, nawraca albo współwystępują gorączka, nietypowa wydzielina, ból przy współżyciu lub pieczenie przy oddawaniu moczu [7]. Silne dolegliwości bólowe nie powinny być uznawane za typowe skutki odstawienia tabletek antykoncepcyjnych bez oceny przyczyny.