Błędnik: jak uspokoić zaburzenia i kiedy szukać pomocy?

• Błędnik znajduje się w uchu wewnętrznym i uczestniczy w odbieraniu dźwięków, orientacji przestrzennej oraz utrzymaniu równowagi.
• Zaburzenia błędnika mogą powodować wirowanie otoczenia, oczopląs, nudności, wymioty, szumy uszne i niestabilność postawy.
• Do częstych przyczyn należą łagodne położeniowe zawroty głowy, zapalenie błędnika, zapalenie nerwu przedsionkowego i choroba Meniere’a.
• Leczenie może obejmować manewry repozycyjne, krótkotrwałe leczenie objawowe, terapię przyczynową oraz rehabilitację przedsionkową.
• Nagłe zawroty głowy z niedowładem, zaburzeniami mowy, widzenia albo bardzo silnym bólem głowy wymagają pilnej pomocy.

Powiązane informacje znajdziesz w materiałach o chorobach neurologicznych oraz w artykule Zapalenie błędnika a stres.

• chorobach neurologicznych

Co to jest błędnik? To układ struktur położonych w uchu wewnętrznym, w obrębie kości skroniowej. Składa się z części kostnej i błoniastej. Błędnik kostny obejmuje przedsionek, ślimak oraz trzy kanały półkoliste ustawione w trzech płaszczyznach. W błędniku błoniastym znajduje się endolimfa, czyli płyn pobudzający receptory połączone z zakończeniami nerwowymi [1].

Kanały półkoliste rejestrują ruchy obrotowe głowy, natomiast łagiewka i woreczek informują o przyspieszeniu liniowym oraz położeniu ciała względem siły ciężkości. Znajdujące się w nich otokonia są kryształami węglanu wapnia. Część ślimakowa odpowiada za odbieranie dźwięków. Mózg łączy sygnały z błędnika z informacjami pochodzącymi ze wzroku i czucia głębokiego, co umożliwia orientację przestrzenną i utrzymanie równowagi [1].

Zaburzenia błędnika często powodują prawdziwe zawroty głowy, czyli wrażenie, że otoczenie wiruje mimo pozostawania w spoczynku. Chorzy mogą opisywać także kołysanie, chwiejny chód, uczucie znoszenia na bok i trudności nasilające się podczas zmiany położenia głowy lub pozycji ciała.

Do objawów mogą dołączyć nudności i wymioty, szumy uszne, pogorszenie słuchu, potliwość oraz oczopląs, czyli mimowolne, rytmiczne ruchy gałek ocznych. Charakter oczopląsu, czas trwania napadu i związek objawów z ruchem pomagają lekarzowi odróżnić zaburzenia obwodowe od problemów dotyczących ośrodkowego układu nerwowego.

Przyczyny zaburzeń błędnika mogą dotyczyć ucha wewnętrznego, nerwu przedsionkowego albo struktur mózgu. W różnicowaniu uwzględnia się m.in. łagodne położeniowe zawroty głowy, infekcje, urazy głowy, migrenę przedsionkową, choroby naczyniowe, działania niepożądane leków i zmiany związane z wiekiem.

Zapalenie błędnika może wywołać silne zawroty głowy, nudności, zaburzenia równowagi, szumy uszne i pogorszenie słuchu. Zapalenie nerwu przedsionkowego daje podobne dolegliwości, ale zwykle nie powoduje niedosłuchu ani szumu usznego. Oba stany często pojawiają się po infekcji wirusowej; antybiotyki rozważa się wyłącznie wtedy, gdy lekarz podejrzewa przyczynę bakteryjną [3].

Choroba lokomocyjna wynika z konfliktu między informacjami ze wzroku, układu przedsionkowego i czucia ruchu. Podstawowe metody ograniczania objawów to patrzenie na horyzont, unikanie czytania, ograniczenie ruchów głowy i wybór miejsca, w którym ruch pojazdu jest najmniej odczuwalny [6].

W zapobieganiu i leczeniu choroby lokomocyjnej stosuje się określone leki działające na ośrodkowy układ przedsionkowy, m.in. wybrane leki przeciwhistaminowe i przeciwcholinergiczne. Nie każdy typowy lek przeciwwymiotny jest skuteczny — CDC wskazuje, że antagoniści receptora 5-HT3, tacy jak ondansetron, nie działają na mechanizm kinetozy [6].

U osób starszych może dochodzić do stopniowego osłabienia funkcji układu przedsionkowego. Nowych zawrotów głowy lub upadków nie należy jednak automatycznie przypisywać wiekowi, ponieważ wymagają one różnicowania z chorobami neurologicznymi, sercowo-naczyniowymi, okulistycznymi i działaniem leków [10].

Diagnostyka zaczyna się od dokładnego wywiadu, badania neurologicznego i laryngologicznego oraz oceny słuchu. Wykonuje się także audiometrię, videonystagmografię (VNG) lub elektronystagmografię (ENG). Audiometria ocenia słuch, natomiast VNG i ENG rejestrują ruchy gałek ocznych oraz oczopląs podczas prób wzrokowych, położeniowych i kalorycznych [4].

Wiele podstawowych badań, takich jak audiometria, VNG, ENG czy video head impulse test, ma charakter nieinwazyjny i zwykle nie powoduje bólu. Nie oznacza to jednak, że każde badanie jest całkowicie obojętne dla samopoczucia. Próby położeniowe i kaloryczne celowo pobudzają układ przedsionkowy, dlatego mogą przejściowo wywołać zawroty głowy, nudności lub oczopląs, a część pacjentów źle je toleruje [4].

Rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa nie są potrzebne rutynowo. Lekarz może je zlecić przy nietypowym przebiegu, objawach neurologicznych, urazie lub podejrzeniu zmiany w obrębie kąta mostkowo-móżdżkowego.

W różnicowaniu niedosłuchu bierze się pod uwagę także otosklerozę. Nie jest ona chorobą błędnika: dotyczy najczęściej ucha środkowego i powoduje ograniczenie ruchomości strzemiączka, przez co drgania dźwiękowe są słabiej przekazywane do ucha wewnętrznego [9].

Podczas silnego napadu należy usiąść lub położyć się w bezpiecznym miejscu, patrzeć na nieruchomy punkt i ograniczyć gwałtowne ruchy głową. Nie należy prowadzić pojazdu, wchodzić po drabinie ani obsługiwać maszyn.

W ostrym okresie zapalenia błędnika lub nerwu przedsionkowego odpoczynek w ciemnym, cichym pomieszczeniu może zmniejszyć dyskomfort związany z bardzo silnymi zawrotami, światłem i hałasem. Po ustąpieniu najcięższych objawów nie zaleca się jednak długotrwałego pozostawania w łóżku — stopniowy powrót do ruchu wspiera proces kompensacji przedsionkowej [3].

Przy wymiotach ważne jest regularne uzupełnianie płynów małymi porcjami. Nawodnienie zapobiega odwodnieniu, lecz samo nie leczy przyczyny zaburzeń równowagi. Podobnie dieta nie jest uniwersalną terapią — jej znaczenie zależy od rozpoznania, np. zalecenia dotyczące sodu odnoszą się przede wszystkim do choroby Meniere’a [3].

Leczenie zaburzeń błędnika zależy od przyczyny, czasu trwania i nasilenia objawów. W ostrym okresie lekarz może krótkotrwale zastosować leki przeciwhistaminowe, leki hamujące zawroty oraz leki przeciwwymiotne, które pomagają ograniczyć nudności i wymioty. Preparatów hamujących układ przedsionkowy nie powinno się samodzielnie stosować dłużej, ponieważ mogą spowalniać naturalną kompensację [3].

W BPPV podstawą są manewry repozycyjne. W chorobie Meniere’a postępowanie może obejmować modyfikację diety i stylu życia, leki, rehabilitację, a w wybranych przypadkach zabiegi. W infekcjach bakteryjnych lekarz może zalecić antybiotyk, natomiast nie stosuje się go rutynowo przy infekcji wirusowej.

Rehabilitacja przedsionkowa jest dobierana do rodzaju zaburzenia i możliwości pacjenta. Obejmuje ćwiczenia stabilizacji spojrzenia, równowagi, chodu, adaptacji i habituacji. Ćwiczenia habituacyjne polegają na kontrolowanym, powtarzalnym wykonywaniu ruchów lub przyjmowaniu pozycji wywołujących umiarkowane objawy. Z czasem reakcja układu nerwowego na dany bodziec może się zmniejszyć, co ogranicza zawroty i nadwrażliwość na ruch [5].

Ćwiczenia powinny być dobrane przez fizjoterapeutę lub audiologa zajmującego się rehabilitacją przedsionkową. Samodzielne wykonywanie przypadkowych manewrów może być nieskuteczne, a przy chorobach szyi, kręgosłupa lub naczyń także niebezpieczne.