Rzęsistkowica – co to jest, jak można się zarazić i jakie daje objawy?

[1].

Objawy rzęsistkowicy mogą przebiegać z zaczerwienieniem okolic intymnych, upławami. Podobne objawy występują w innych chorobach wenerycznych, takich jak chlamydioza, rzeżączka, bakteryjne zapalenie pochwy czy opryszczka genitalna. Rozpoznanie wymaga badania lekarskiego i testu laboratoryjnego [2].

• Rzęsistkowica jest jedną z infekcji przenoszonych drogą płciową i szerzy się przede wszystkim podczas kontaktów seksualnych bez zabezpieczenia.
• Objawy rzęsistkowicy u kobiet mogą obejmować żółtawą lub zielonkawą wydzielinę o nieprzyjemnym zapachu, świąd, ból i pieczenie okolicy krocza oraz dyskomfort podczas oddawania moczu.
• U mężczyzn zakażenie rzęsistkiem może przebiegać bezobjawowo; możliwe są zapalenie cewki moczowej, wydzielina z cewki moczowej oraz pieczenie po mikcji lub ejakulacji.
• Pierwsze symptomy mogą wystąpić po 5–28 dniach, ale czasem pojawiają się później albo nie występują wcale [2].
• Leczenie rzęsistkowicy obejmuje doustne leki przeciwpierwotniakowe zalecone przez lekarza oraz równoczesne postępowanie u partnerów seksualnych [4].

Podobne dolegliwości mogą występować również wtedy, gdy przyczyną jest chlamydia. Inne powiązane objawy i choroby warto traktować jako wskazówkę do dalszej diagnostyki, a nie podstawę samodzielnego rozpoznania.

• powiązane objawy i choroby

Rzęsistek pochwowy, czyli Trichomonas vaginalis, jest jednokomórkowym pierwotniakiem bytującym w drogach moczowo-płciowych człowieka. Zakażenie dróg moczowo-płciowych dotyczy u kobiet najczęściej pochwy, sromu, szyjki macicy i cewki moczowej. U mężczyzn rzęsistka pochwowego wykrywa się przede wszystkim w cewce moczowej, a niekiedy także w wydzielinie gruczołu krokowego. Pasożyt nie tworzy odpornej cysty i słabo przeżywa poza organizmem człowieka [3].

WHO szacuje, że w 2020 roku doszło na świecie do około 156 milionów nowych zakażeń Trichomonas vaginalis wśród osób między 15. a 49. rokiem życia. Trychomonadoza jest więc istotnym problemem zdrowia seksualnego osób aktywnych seksualnie, mimo że często nie wywołuje charakterystycznych objawów [1].

Rzęsistkowica należy do zakażeń przenoszonych drogą płciową; do transmisji dochodzi najczęściej podczas stosunku waginalnego bez prezerwatywy z osobą zakażoną. Przeniesienie rzęsistka pochwowego jest możliwe również przy kontakcie zakażonych wydzielin z błonami śluzowymi. Pierwotniak może zostać przeniesiony z penisa do pochwy, z pochwy na penisa oraz pomiędzy osobami mającymi kontakt srom–srom. Zakażenie może szerzyć się także podczas wspólnego używania nieumytych akcesoriów seksualnych [7].

Osoba zakażona może przenosić pierwotniaka mimo braku dolegliwości. Choroby przenoszone drogą płciową nie zawsze dają widoczne symptomy, dlatego nie da się ocenić bezpieczeństwa kontaktów seksualnych na podstawie samego wyglądu partnera. Ryzyko zwiększają kontakty bez prezerwatywy, wielu partnerów oraz przygodne kontakty seksualne; podobne czynniki sprzyjają także innym infekcjom seksualnym. Ograniczenie liczby partnerów seksualnych i unikanie przygodnych stosunków seksualnych zmniejszają ekspozycję, ale nie zastępują testowania przy objawach lub znanym kontakcie z osobą chorą [1].

Rzęsistek pochwowy słabo przeżywa w środowisku zewnętrznym, dlatego korzystanie z basenów czy publicznych toalet nie jest uznawane za typową drogę zakażenia. Opisywano możliwość przeniesienia zakażonych wydzielin przez wilgotne przedmioty, jednak taki mechanizm jest znacznie mniej prawdopodobny niż transmisja podczas kontaktów seksualnych [3].

Nie ma więc podstaw, aby traktować przypadkowy kontakt z deską sedesową jako częstą przyczynę infekcji. Warto natomiast przestrzegać zasad higieny osobistej: nie używać wspólnych ręczników do osuszania okolicy krocza, nie pożyczać cudzych przyborów toaletowych i dokładnie myć akcesoria seksualne. Zwykłe zasady higieny ograniczają kontakt z wydzielinami, ale profilaktyka rzęsistkowicy opiera się przede wszystkim na bezpieczniejszych kontaktach seksualnych.

Rzęsistkowica u mężczyzn często może przebiegać bezobjawowo. Rzęsistek pochwowy może być przyczyną zapalenia cewki moczowej. Jeśli pojawiają się dolegliwości, zwykle wskazują na zapalenie cewki. Możliwe są świąd lub podrażnienie wewnątrz prącia, skąpa wydzielina z cewki moczowej, bolesne oddawanie moczu, pieczenie po mikcji albo po wytrysku. Rzadziej opisywano zapalenie najądrza lub gruczołu krokowego [3].

Takie symptomy nie pozwalają odróżnić rzęsistkowicy od innych chorób przenoszonych drogą płciową ani od zakażenia dróg moczowych lub zapalenia pęcherza moczowego. U mężczyzn rozpoznanie również wymaga odpowiednio dobranego badania laboratoryjnego.

Wpisywane do wyszukiwarki hasła rzęsistkowica objawy oraz rzęsistkowica u mężczyzn zdjęcia zwykle prowadzą do fotografii wydzieliny, zaczerwienienia ujścia cewki moczowej albo mikroskopowych obrazów pierwotniaka. Brak widocznych zmian nie wyklucza infekcji, a zaczerwienienie nie jest swoiste. Podobnie fotografie zmian u kobiet nie pozwalają rozstrzygnąć, czy przyczyną jest rzęsistek pochwowy, kandydoza, bakteryjne zapalenie pochwy, opryszczka narządów płciowych czy inna z chorób wenerycznych.

Zdjęcia kliniczne mają znaczenie edukacyjne, jeśli pochodzą z wiarygodnego źródła, są prawidłowo opisane i zanonimizowane. Do rozpoznania nie wystarcza jednak porównywanie własnych zmian z fotografią w internecie.

Rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na badaniu objawów. Lekarz zbiera wywiad dotyczący dolegliwości i kontaktów seksualnych, może przeprowadzić badanie okolic intymnych, a następnie zlecić test laboratoryjny. Najczulsze są testy molekularne NAAT wykrywające materiał genetyczny Trichomonas vaginalis. W zależności od płci i rodzaju testu materiałem może być wymaz z pochwy lub cewki moczowej albo próbka moczu [4].

Badanie mikroskopowe świeżego preparatu może szybko wykazać ruchliwe postacie rzęsistka pochwowego, ale ma mniejszą czułość niż testy molekularne. Ujemny obraz mikroskopowy nie wyklucza obecności rzęsistka pochwowego. Choroby przenoszone drogą płciową mogą współistnieć. Przy potwierdzonej rzęsistkowicy lekarz może zalecić badania także w kierunku innych zakażeń przenoszonych drogą płciową, w tym HIV, kiły, rzeżączki i chlamydiozy [4].

Leczenie rzęsistkowicy polega na zastosowaniu doustnego leku z grupy nitroimidazoli, najczęściej metronidazolu; w wybranych sytuacjach lekarz może rozważyć tynidazol. Schemat zależy między innymi od płci, ciąży, wcześniejszej terapii i ryzyka ponownego zakażenia, dlatego nie należy dobierać preparatu ani dawki samodzielnie [5].

Skuteczne leczenie wymaga równoczesnego objęcia postępowaniem aktualnych partnerów seksualnych. Do zakończenia terapii i ustąpienia objawów należy powstrzymać się od współżycia. U kobiet zaleca się ponowne badanie około trzech miesięcy po leczeniu, ponieważ ponowne zakażenie jest częste [4]. W trakcie leczenia należy unikać alkoholu.

Rzęsistkowica jest wyleczalna, a rzęsistek pochwowy może zostać całkowicie wyeliminowany z organizmu po prawidłowo przeprowadzonej terapii. Przebycie zakażenia nie daje jednak trwałej odporności. Jeśli partner nie został leczony albo doszło do nowej ekspozycji, możliwa jest reinfekcja. Nawrót dolegliwości po zakończeniu terapii wymaga ponownej oceny, a nie samodzielnego powtarzania leku.

Nieleczona rzęsistkowica może utrzymywać się miesiącami lub latami. Stan zapalny układu moczowo-płciowego zwiększa ryzyko nabycia lub przeniesienia innych zakażeń przenoszonych drogą płciową, w szczególności HIV. U kobiet zakażenie zwiększa ryzyko zapalenia narządów miednicy mniejszej, zwłaszcza przy współistniejącym HIV [1].

W ciąży zakażenie Trichomonas vaginalis jest związane z przedwczesnym pęknięciem błon płodowych, przedwczesnym porodem oraz niską masą urodzeniową noworodka. Przeniesienie okołoporodowe jest rzadkie, ale może prowadzić do infekcji układu płciowego lub dróg oddechowych noworodka [1].

Metaanaliza badań obserwacyjnych wykazała związek między zakażeniem a niepłodnością, ale sama korelacja nie pozwala stwierdzić, że u konkretnej osoby rzęsistkowica jest jedyną przyczyną niepłodności [6]. Ryzyko przewlekłych stanów zapalnych układu moczowo-płciowego wymaga diagnostyki, natomiast ocena płodności powinna uwzględniać wiele możliwych przyczyn.

Choroby przenoszone drogą płciową mogą dawać podobne dolegliwości. Upławy, świąd, bolesne oddawanie moczu czy wydzielina z cewki moczowej nie są charakterystyczne wyłącznie dla rzęsistkowicy. Chlamydioza i rzeżączka mogą wywoływać zapalenie cewki moczowej lub szyjki macicy, bakteryjne zapalenie pochwy często powoduje nieprzyjemny zapach, a opryszczka narządów płciowych częściej daje bolesne pęcherzyki lub nadżerki.

Różnicowanie chorób wenerycznych na podstawie wyglądu jest zawodne, a diagnostyka innych chorób wenerycznych może wymagać odrębnych testów. Jedna osoba może mieć więcej niż jedną infekcję seksualną, dlatego zakres testów powinien wynikać z objawów, wywiadu i oceny lekarza.

Profilaktyka infekcji przenoszonych drogą płciową opiera się na bezpieczniejszych zachowaniach seksualnych. W przypadku transmisji rzęsistka pochwowego szczególne znaczenie ma prawidłowe stosowanie prezerwatyw podczas stosunków seksualnych. Stosowanie prezerwatyw zmniejsza ryzyko, choć nie daje stuprocentowej ochrony. Znaczenie mają także ograniczenie liczby partnerów, unikanie przygodnych kontaktów seksualnych bez zabezpieczenia oraz rozmowa o testach przed rozpoczęciem współżycia [1].

Regularne badania nie są zalecane w identycznym schemacie każdej osobie; ich zakres i częstość zależą od objawów, ekspozycji i indywidualnego ryzyka. Należy pamiętać, że osoba bez objawów również może zakażać [4]. Po rozpoznaniu trzeba poinformować aktualnych partnerów, a do zakończenia terapii u wszystkich zainteresowanych i ustąpienia dolegliwości powstrzymać się od kontaktów seksualnych. Higiena osobista i niewspółdzielenie wilgotnych ręczników lub akcesoriów intymnych są rozsądne, ale nie zastępują prezerwatyw ani badań.