O czym świadczą podwyższone trójglicerydy?

Podwyższone trójglicerydy zwykle nie dają objawów, ale ich długotrwale podwyższone stężenie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem miażdżycowej choroby sercowo-naczyniowej. Przy wartościach co najmniej 500 mg/dl rośnie znaczenie ryzyka ostrego zapalenia trzustki, a trójglicerydy ponad 1000 mg/dl wymagają szybkiej oceny lekarskiej i zdecydowanego postępowania.[2]

• Trójglicerydy są materiałem energetycznym i główną formą magazynowania tłuszczu w tkance tłuszczowej.
• Prawidłowe stężenie trójglicerydów na czczo wynosi poniżej 150 mg/dl (1,7 mmol/l); wynik trzeba oceniać według zakresu laboratorium i sytuacji klinicznej.
• Podwyższone trójglicerydy często współistnieją z otyłością brzuszną, nadciśnieniem tętniczym, insulinoopornością, cukrzycą typu 2 i stłuszczeniem wątroby.
• Badanie przesiewowe można wykonać bez pozostawania na czczo, lecz podwyższony wynik, podejrzenie zaburzenia genetycznego lub bardzo wysokie stężenie są wskazaniem do oznaczenia na czczo.[3]
• Obniżenie trójglicerydów opiera się na leczeniu przyczyny, zmianie diety, ograniczeniu alkoholu, aktywności fizycznej i — gdy są wskazania — farmakoterapii dobranej przez lekarza.

Ocena trójglicerydów jest częścią szerszej profilaktyki obejmującej zdrowie układu krążenia. Warto też wiedzieć, jakie powinno być prawidłowe tętno spoczynkowe, ale żaden pojedynczy parametr nie zastępuje całościowej oceny ryzyka.

Trójglicerydy, nazywane też triglicerydami, to cząsteczki zbudowane z glicerolu i trzech cząsteczek kwasów tłuszczowych. Dostarczamy je z pożywieniem, a organizm produkuje je również w wątrobie z nadmiaru kalorii, zwłaszcza pochodzących z cukrów prostych. Po trawieniu w przewodzie pokarmowym i wchłanianiu w jelicie cienkim są transportowane w lipoproteinach do tkanek.

Głównym zadaniem tych lipidów jest magazynowanie energii. Niewykorzystana energia zostaje odłożona w formie trójglicerydów w tkance tłuszczowej, skąd może być uwalniana między posiłkami. Trójglicerydy są więc potrzebne w ludzkim organizmie; problemem jest ich nadmiar we krwi, a nie sama obecność.

Transport trójglicerydów odbywa się między innymi w chylomikronach i lipoproteinach VLDL. Bogate w cholesterol cząsteczki resztkowe tych lipoprotein mają właściwości miażdżycorodne. Podwyższony poziom trójglicerydów często współistnieje także z niskim HDL dużej gęstości i większą liczbą małych, gęstych cząsteczek LDL.[2] Dlatego ocena nie powinna ograniczać się do potocznego podziału na dobry i zły cholesterol.

Podwyższone stężenie trójglicerydów często odzwierciedla dodatni bilans energetyczny oraz zaburzenia metabolizmu węglowodanów i tłuszczów. Typowy układ obejmuje otyłość brzuszną, małą aktywność, podwyższone ciśnienie, wysoką glikemię i niski HDL. Trzy lub więcej takich cech może wskazywać na zespół metaboliczny.[3]

Najczęstsze przyczyny wtórne podwyższonego poziomu trójglicerydów to:

• nadwyżka energii, duże spożycie cukrów prostych, słodzonych napojów i produktów o wysokim indeksie glikemicznym;
• nadmierne spożycie alkoholu, który nasila produkcję trójglicerydów w wątrobie;
• nadwaga, otyłość, insulinooporność i cukrzyca typu 2;
• niedoczynność tarczycy, przewlekła choroba nerek, choroby wątroby, ciąża i przewlekłe choroby zapalne;
• leki, między innymi niektóre beta-blokery, diuretyki tiazydowe, glikokortykosteroidy, estrogeny, tamoksyfen, retinoidy i wybrane leki immunosupresyjne lub przeciwwirusowe.[2]

Niedoczynność tarczycy może podwyższać zarówno cholesterol, jak i trójglicerydy, dlatego przed rozpoczęciem leczenia hipolipemizującego należy ją wykluczyć lub właściwie wyrównać.[3] Podwyższone stężenie trójglicerydów często współwystępuje też ze stłuszczeniem i powiększeniem wątroby, ale pojedynczy lipidogram nie potwierdza choroby wątroby.

Jeśli podwyższone trójglicerydy pojawiają się w młodym wieku, osiągają bardzo wysokie wartości albo występowały u bliskich krewnych, trzeba rozważyć przyczynę pierwotną. Ciężka hipertrójglicerydemia może wynikać z połączenia podatności wielogenowej i czynnika wtórnego, a znacznie rzadziej z rodzinnego zespołu chylomikronemii.[2] Wysokie trójglicerydy mogą być skutkiem ubocznym stosowania glikokortykosteroidów.

Lipidogram przesiewowy może zostać wykonany bez pozostawania na czczo. Jeśli jednak ich poziom jest podwyższony, podejrzewa się dyslipidemię genetyczną lub trzeba ocenić ryzyko zapalenia trzustki, należy powtórzyć profil lipidowy na czczo.[3] Nie jest więc poprawne bezwarunkowe twierdzenie, że każde badanie trójglicerydów musi być wykonane na czczo.

Przed pobraniem krwi należy stosować się do instrukcji laboratorium. Gdy zlecono oznaczenie na czczo, zwykle oznacza to 8–12 godzin bez jedzenia; można pić samą wodę. Spożycie posiłku, a zwłaszcza tłustego dania lub alkoholu, może przejściowo zwiększyć stężenie trójglicerydów we krwi. Nie należy samodzielnie odstawiać leków przed badaniem.

Oznaczenie stężenia trójglicerydów jest częścią profilu lipidowego wraz z cholesterolem całkowitym, HDL i LDL. Przy nieprawidłowym wyniku lekarz może zlecić glukozę lub HbA1c, TSH, próby wątrobowe, kreatyninę i badanie moczu. Monitorowanie poziomu trójglicerydów powinno odbywać się w porównywalnych warunkach, szczególnie po zmianie leczenia lub stylu życia.

Interpretacja poziomu trójglicerydów wymaga uwzględnienia wartości wyjściowej i kierunku zmian. Pojedynczy wzrost poziomu trójglicerydów po posiłku lub alkoholu może wymagać powtórzenia oznaczenia, natomiast utrzymujący się podwyższony poziom trójglicerydów uzasadnia poszukiwanie przyczyny. W ocenie poziomu trójglicerydów należy porównywać wyniki z informacją o sposobie pobrania krwi.

Regularna kontrola poziomu trójglicerydów pozwala ocenić odpowiedź na zmianę stylu życia. Termin ponownego oznaczenia tego parametru zależy od wartości wyjściowej i planu leczenia.

Aby obniżyć wysokie trójglicerydy, trzeba przede wszystkim rozpoznać i leczyć przyczynę. Modyfikacja stylu życia obejmuje ograniczenie cukrów prostych, słodzonych napojów, słodyczy, białego pieczywa, fast foodów i nadmiaru alkoholu. Warto wybierać warzywa, nasiona roślin strączkowych, pełnoziarniste produkty zbożowe, na przykład kasze lub brązowy ryż, oraz źródła białka dostosowane do stanu zdrowia.

Tłuszczów nie należy eliminować bez wskazania. Zwykle zaleca się ograniczenie tłuszczów nasyconych i zastępowanie ich tłuszczami nienasyconymi, obecnymi między innymi w rybach, oliwie, orzechach i nasionach. Kwasy omega-3 z ryb są elementem diety, lecz suplement spożywczy nie jest odpowiednikiem preparatu na receptę. Przy trójglicerydach powyżej 500–1000 mg/dl dieta może wymagać znacznie większego ograniczenia tłuszczu i powinna być ustalona z lekarzem oraz dietetykiem.[2] Dieta DASH obniża poziom trójglicerydów i poprawia profil lipidowy.

Zielona herbata, herbaty ziołowe, ostropest plamisty ani siemię lniane nie zastępują leczenia. Siemię może być elementem diety zawierającej błonnik, ale nie jest metodą na szybkie obniżenie trójglicerydów. W pierwszej kolejności trzeba ograniczyć alkohol i cukry proste, poprawić nawyki żywieniowe oraz ustalić, czy wysokie stężenie nie wynika z choroby lub leków.

Redukcja nadmiernej masy ciała o 5–10% może wspierać zmniejszenie stężenia trójglicerydów. Ważne jest zwiększenie aktywności fizycznej do możliwości pacjenta. Dorośli powinni dążyć do co najmniej 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, a trening oporowy może stanowić uzupełnienie.[4] Osoba z ograniczeniami ruchowymi powinna ustalić bezpieczną formę ruchu indywidualnie; liczy się regularność, nie konkretny rodzaj ćwiczenia.

Leczenie farmakologiczne zależy od stężenia trójglicerydów, cholesterolu LDL, ryzyka sercowo-naczyniowego, chorób współistniejących i zagrożenia zapaleniem trzustki. Aktualne wytyczne wskazują, że podstawą ograniczania ryzyka miażdżycowego pozostają styl życia i — przy odpowiednich wskazaniach — statyny. Nie oznacza to jednak, że statyna jest potrzebna każdej osobie z wynikiem powyżej normy.[1]

Przy stężeniu na czczo powyżej 500 mg/dl lekarz może rozważyć leki z grupy fibratów lub przepisywane preparaty kwasów omega-3 jako dodatek do diety i aktywności w celu zmniejszenia ryzyka zapalenia trzustki. Przy wartościach ponad 1000 mg/dl kluczowe są także bardzo ścisła modyfikacja diety, kontrola cukrzycy i redukcja masy ciała.[3] Doboru leków nie należy dokonywać samodzielnie ze względu na przeciwwskazania i interakcje.