Czy tabletka dzień po może nie zadziałać? Przyczyny i co zrobić

Działanie antykoncepcji awaryjnej polega głównie na opóźnieniu lub zahamowaniu owulacji. Tabletka dzień po nie przerywa istniejącej ciąży i nie jest środkiem wczesnoporonnym. Ponieważ momentu owulacji nie można pewnie określić wyłącznie na podstawie kalendarza, po niezabezpieczonym stosunku płciowym warto możliwie szybko omówić dostępne rozwiązania z lekarzem lub farmaceutą. [1–3]

• Tabletka dzień po może nie zadziałać, zwłaszcza gdy zostanie przyjęta zbyt późno albo owulacja już wystąpiła.
• Octan uliprystalu stosuje się do 120 godzin, czyli 5 dni, natomiast lewonorgestrel zgodnie z polską ChPL Escapelle – do 72 godzin, czyli 3 dni od stosunku bez skutecznego zabezpieczenia. [2–4]
• Doustna antykoncepcja awaryjna nie chroni podczas kolejnego stosunku w tym samym cyklu. [2–4]
• Niektóre leki przeciwpadaczkowe, ryfampicyna, ryfabutyna i preparaty z dziurawcem mogą osłabić działanie antykoncepcji awaryjnej. Znaczenie może mieć ich stosowanie także w ciągu ostatnich 4 tygodni. [2,3]
• Dane dotyczące wpływu masy ciała i BMI nie są jednoznaczne, jednak wskazują na możliwość mniejszej skuteczności doustnych preparatów, szczególnie lewonorgestrelu, u osób z otyłością. [2–4]
• Jeśli w ciągu 3 godzin od zażycia tabletki ellaOne lub Escapelle wystąpią wymioty, zgodnie z ChPL należy przyjąć kolejną tabletkę. Przy powtarzających się wymiotach potrzebny jest kontakt z lekarzem lub farmaceutą. [2,3]

Informacje o dostępnych metodach antykoncepcji i zasadach ich stosowania znajdziesz również w dziale Antykoncepcja.

Antykoncepcja awaryjna to metoda zapobiegania ciąży stosowana w nieprzewidzianych sytuacjach: po stosunku bez zabezpieczenia albo gdy zastosowana metoda antykoncepcji zawiodła. Powodem może być między innymi pęknięcie lub zsunięcie prezerwatywy, odklejenie plastrów antykoncepcyjnych czy pominięcie tabletki antykoncepcyjnej. To, czy potrzebna jest antykoncepcja awaryjna, zależy od rodzaju stosowanej metody, momentu błędu i fazy cyklu.

Doustne preparaty zawierają przede wszystkim octan uliprystalu (UPA) albo lewonorgestrel (LNG). Przykładami są ellaOne z octanem uliprystalu oraz Escapelle z lewonorgestrelem. Różnią się substancją czynną, maksymalnym czasem zastosowania, interakcjami i zasadami powrotu do regularnej antykoncepcji hormonalnej.

Mechanizmem działania obu substancji jest przede wszystkim wpływ na owulację. Jeśli tabletka zostanie przyjęta odpowiednio wcześnie, może opóźnić uwolnienie komórki jajowej. Dzięki temu ogranicza możliwość spotkania komórki jajowej z plemnikami i zmniejsza ryzyko nieplanowanej ciąży. Nie oznacza to jednak, że jej działanie jest skuteczne na każdym etapie cyklu. [1–3]

Owulacja oznacza uwolnienie komórki jajowej z jajnika. Doustna antykoncepcja awaryjna ma doprowadzić do opóźnienia lub zahamowania owulacji, zanim dojdzie do zapłodnienia. Jeśli owulacja już wystąpiła, nie wykazano skuteczności tabletek dzień po. W ChPL ellaOne wskazano wprost, że octan uliprystalu nie jest skuteczny po owulacji. Lewonorgestrel również działa głównie w okresie przedowulacyjnym. [2,3]

Tabletka dzień po nie przerywa ciąży po implantacji zarodka i nie działa jak leki stosowane do farmakologicznego zakończenia ciąży. Nie należy jej również traktować jako środka przeznaczonego do stosowania po potwierdzeniu ciąży. [1–3]

Moment owulacji może zmieniać się między cyklami, także u osób miesiączkujących regularnie. Aplikacja, długość poprzednich cykli czy obserwacja śluzu pozwalają jedynie oszacować dni płodne. Nie potwierdzają, czy komórka jajowa została już uwolniona, dlatego nawet prawidłowo zastosowana tabletka nie gwarantuje zapobieżenia ciąży.

Odrębną metodą jest wkładka wewnątrzmaciczna z miedzią. Jej działanie polega przede wszystkim na wywołaniu zmian wpływających na plemniki i komórkę jajową, co uniemożliwia zapłodnienie. Według WHO wkładka miedziana ma największą skuteczność spośród metod antykoncepcji awaryjnej. Wymaga jednak kwalifikacji oraz założenia przez uprawnioną osobę. [1,4]

Antykoncepcja awaryjna działa najlepiej, gdy zostanie zastosowana możliwie szybko i przed owulacją. Im szybciej zostanie przyjęta odpowiednia tabletka, tym mniejsze jest ryzyko, że przed rozpoczęciem jej działania dojdzie do uwolnienia komórki jajowej. Nie można jednak zakładać, że skuteczność spada w identycznym tempie u każdej osoby, ponieważ moment owulacji jest zmienny. [1–4]

W badaniach uwzględnionych przez CDC octan uliprystalu i lewonorgestrel miały podobną skuteczność w pierwszych 3 dniach. Między 3. a 5. dniem większą skuteczność obserwowano dla octanu uliprystalu. Nie zmienia to zasady, że żadna doustna metoda nie zapewnia całkowitej ochrony. [4]

Przyjęcie tabletki po owulacji jest jednym z najważniejszych powodów możliwego niepowodzenia. Plemniki mogą pozostawać zdolne do zapłodnienia przez kilka dni, natomiast momentu owulacji nie można pewnie przewidzieć na podstawie samego kalendarza. Nawet zastosowanie preparatu w dopuszczonym przedziale czasu nie daje zatem gwarancji uniknięcia ciąży. [1,2]

Jeśli istnieje podejrzenie, że owulacja już wystąpiła, lekarz ginekolog może ocenić możliwość zastosowania wkładki domacicznej z miedzią. Według WHO jest to najbardziej skuteczna metoda antykoncepcji awaryjnej. Zwykle może zostać założona do 120 godzin po stosunku bez zabezpieczenia, o ile nie występują przeciwwskazania. [1,4]

Induktory enzymu CYP3A4 przyspieszają metabolizm substancji czynnych i mogą osłabić działanie antykoncepcji awaryjnej. Dotyczy to m.in. karbamazepiny, fenytoiny, prymidonu i innych barbituranów, ryfampicyny, ryfabutyny, części leków stosowanych w zakażeniu HIV oraz preparatów zawierających dziurawiec. Znaczenie mogą mieć preparaty stosowane obecnie lub w ciągu ostatnich 4 tygodni. [2,3]

Podczas rozmowy z lekarzem lub farmaceutą należy wymienić wszystkie leki, suplementy i zioła. W przypadku istotnych interakcji może być preferowana wkładka z miedzią. ChPL lewonorgestrelu opisuje również alternatywny schemat dla osób, które nie mogą lub nie chcą zastosować wkładki, ale dawki nie należy zwiększać samodzielnie. [2,3]

Dostępne dane nie pozwalają określić jednego progu masy ciała, powyżej którego tabletka na pewno nie zadziała. ChPL i wytyczne wskazują jednak, że wraz ze wzrostem masy ciała lub BMI skuteczność tabletki może być mniejsza. Obawy dotyczą szczególnie preparatów z lewonorgestrelem, ale wyniki badań pozostają ograniczone i niejednoznaczne. [2–4]

Otyłość nie jest powodem do rezygnacji z antykoncepcji awaryjnej. Aktualną masę ciała i wzrost warto przekazać lekarzowi lub farmaceucie, aby można było porównać dostępne rozwiązania, w tym możliwość zastosowania wkładki domacicznej. [1,3,4]

ellaOne zawierająca 30 mg octanu uliprystalu jest przeznaczona do zastosowania możliwie szybko, nie później niż 120 godzin, czyli 5 dni po stosunku bez zabezpieczenia lub niepowodzeniu metody antykoncepcyjnej. Escapelle zawierająca 1,5 mg lewonorgestrelu powinna zostać przyjęta możliwie szybko, najlepiej w ciągu 12 godzin i nie później niż w ciągu 72 godzin, czyli 3 dni. [2,3]

Maksymalny przedział czasu nie oznacza, że warto czekać do ostatniej godziny. Skuteczność zależy także od tego, czy przed zastosowaniem preparatu wystąpiła owulacja. Jeśli w tym samym cyklu doszło do kilku stosunków bez zabezpieczenia, podczas konsultacji trzeba podać ich daty, ponieważ wcześniejszy stosunek może zmieniać ocenę ryzyka.

Tabletka dzień po nie zapewnia ochrony podczas kolejnego niezabezpieczonego stosunku w tym samym cyklu. Jeśli do niego doszło, ryzyko nieplanowanej ciąży należy ocenić ponownie. Antykoncepcja awaryjna nie zastępuje regularnych metod zapobiegania ciąży. [2–4]

Po octanie uliprystalu regularną antykoncepcję hormonalną rozpoczyna się lub wznawia po odczekaniu 5 pełnych dni, czyli od 6. dnia. Progestagen przyjęty wcześniej może osłabić zdolność UPA do opóźnienia owulacji. Po lewonorgestrelu regularna metoda hormonalna może zostać wznowiona od razu. W obu przypadkach czas stosowania dodatkowej metody barierowej zależy od wybranej antykoncepcji. [2–4]

Regularna metoda antykoncepcji może obejmować między innymi tabletki antykoncepcyjne, plastry antykoncepcyjne, krążek dopochwowy, implant lub wkładki domaciczne. Wybór powinien uwzględniać stan zdrowia, przyjmowane leki, ryzyko błędów w stosowaniu i preferencje pacjentki. Jeśli przyczyną zastosowania antykoncepcji awaryjnej było pominięcie tabletki antykoncepcyjnej, zasady dalszego postępowania trzeba sprawdzić dla konkretnego preparatu.

Tabletki dzień po mogą powodować działania niepożądane, ale ich wystąpienie ani brak nie potwierdzają skuteczności preparatu. Po octanie uliprystalu często zgłaszane są m.in. ból głowy, nudności, ból brzucha, dolegliwości w obrębie miednicy i bolesne miesiączkowanie. Po lewonorgestrelu mogą wystąpić nudności, ból głowy, ból podbrzusza, zmęczenie, wymioty, tkliwość piersi oraz nieregularne krwawienia. [2,3]

Kolejne krwawienie miesiączkowe może pojawić się wcześniej lub później niż zwykle. Plamienie nie oznacza automatycznie, że doszło do zapobieżenia ciąży. Więcej informacji zawiera artykuł tabletka dzień po – skutki uboczne. Osobno omawiamy temat tabletka dzień po a alkohol; dla skuteczności szczególne znaczenie mają wymioty w ciągu 3 godzin od przyjęcia preparatu. [2,3]

Antykoncepcja awaryjna nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, w tym zakażeniem HIV. Jeśli stosunek wiązał się z takim ryzykiem, należy skonsultować potrzebę badań oraz ewentualnej profilaktyki poekspozycyjnej. [4]

Aktualne zasady przedstawia materiał Tabletka dzień po bez recepty. Pilotaż usług farmaceuty dotyczących zdrowia reprodukcyjnego został przedłużony do 30 czerwca 2028 r. Program dotyczy konsultacji farmaceutycznej i możliwości wystawienia recepty na produkt zawierający octan uliprystalu, a nie lewonorgestrel. [6,7]

W uczestniczącej aptece farmaceuta przeprowadza wywiad i ocenia zasadność zastosowania antykoncepcji awaryjnej. Udział aptek jest dobrowolny, dlatego program nie jest realizowany w każdej placówce. Pilotaż nie oznacza również automatycznego wystawienia recepty ani potwierdzenia dostępności konkretnego preparatu. [6,7]